Orta Asya'da Yaz Zirvesi Sistem Zirvesine Dönüşüyor
Özbekistan'da Yeni Mutlak Zirve: Orta Asya, Sistem Zirvesinin Yaza Kaydığı Küresel Örüntüye Katılıyor
Özbekistan'da günlük elektrik tüketimi 20 Temmuz 2026'da 301,9 milyon kWh ile ülkede kaydedilen en yüksek düzeye ulaşmış; aynı gün üretim 305,4 milyon kWh, tepe yük ise saat 17.22'de 14,2 GW olarak gerçekleşmiştir. Enerji Bakanlığı bu değerin, iki gün önce kırılan rekorun yüzde 2,55 ve 2025 yaz azamisinin yüzde 10,75 üzerinde olduğunu bildirmiştir; rekor, 13-18 Temmuz arasında altı ardışık günlük rekorun kırıldığı bir haftanın ardından gelmiştir. Aynı hafta Kırgızistan'da Bişkek ve Çüy'de kapsamlı bir kesinti yaşanmış, Kazakistan'da Almatı rekor talep görmüş, 14 Temmuz'da ülke tüketimi üretimin üzerine çıkmıştır. Tablo bölgesel bir istisna değildir: soğutma talebinin yıllık sistem zirvesini kıştan yaza taşıdığı küresel yapısal kaymanın Orta Asya ayağıdır. Türkiye bu geçişi 2008'de tamamlamış, Çin ve Hindistan ise bu yıl yeni rekorlar kaydetmiştir.
Özbekistan elektrik sistemi 20 Temmuz 2026'da 301,9 milyon kWh tüketmiştir; bu, ülkede kaydedilen en yüksek günlük değerdir. Aynı gün üretim 305,4 milyon kWh, tepe yük ise saat 17.22'de 14,2 GW olarak gerçekleşmiştir. Enerji Bakanlığı, söz konusu değerin iki gün önce kırılan rekorun yüzde 2,55 ve 2025 yaz azamisi olan 272,6 milyon kWh'nin yüzde 10,75 üzerinde olduğunu bildirmiştir. Rekora giden dizi, tek bir rakamdan daha fazla bilgi taşımaktadır. Bakanlığın 20 Temmuz'da aktarılan açıklamasına göre tek bir hafta içinde altı ardışık günlük rekor kırılmıştır: tüketim 13 Temmuz'da 278,6 milyon kWh, 14 Temmuz'da 284 milyon kWh, 15 Temmuz'da 288,1 milyon kWh, 16 Temmuz'da 291 milyon kWh, 17 Temmuz'da 293,4 milyon kWh ve 18 Temmuz'da 294,4 milyon kWh olmuştur. Üretim 17 Temmuz'da 296,1 milyon kWh, küçük ölçekli güneş santralleri dahil edildiğinde 305 milyon kWh; 18 Temmuz'da ise yaklaşık 297 milyon kWh düzeyindedir. Dizi bu noktada duraklamıştır: 19 Temmuz için yeni bir tüketim rekoru bildirilmemiş, tepe yük 13,4 GW'a gerilemiş, yeni mutlak azami ise 20 Temmuz Pazartesi günü kaydedilmiştir.
Meteorolojik çerçeve belgelidir. Özgidromet sıcak dalgasının zirvesini 18-19 Temmuz olarak tespit etmiş; kuzey ve orta bölgelerde 43-45 santigrat derece, güney ve çöl bölgelerinde 46-49 santigrat derece ölçülmüştür. Taşkent 19 Temmuz'da 44,3 dereceyi görmüş, bu değer 18 Temmuz 1997'de kaydedilen mutlak şehir rekorunun yalnızca 0,3 derece altında kalmış, Fergana Vadisi istasyonlarında ise yerel rekorlar iki ila üç kez yenilenmiştir. Meteoroloji servisi olayı, İran üzerindeki termik alçak basıncın kuzeydoğuya taşıdığı sıcak hava kütlesine bağlamaktadır. Mutlak talep rekoru, sıcaklık zirvesiyle aynı güne değil, bir gün sonrasına denk gelmiştir. İşletme tarafında Enerji Bakanlığı, 17 Temmuz'dan itibaren Kaşkaderya, Cizzah, Harezm ve Taşkent vilayetlerinin seçili ilçelerinde en fazla iki saat süren geçici kesintiler uygulandığını, bunların sırasıyla yaklaşık 1.750, 1.200, 1.300 ve 1.000 aboneyi etkilediğini bildirmiş ve uygulamayı ekipman arızalarını önlemeye yönelik gerekli bir tedbir olarak tanımlamıştır. Aynı gün Taşkent şehrinde teknik arızalar yaklaşık 8.250 aboneyi etkilemiş, 18 Temmuz'da şehir ilçelerinde yedi ayrı arıza kaydedilmiştir. Yük arttıkça kesintilerin süresi de uzamıştır. Bakanlık, 20-21 Temmuz'da Taşkent'te 3.000'den fazla tüketiciyi etkileyen ve bir bölümü beş saati aşan arıza kaynaklı kesintileri belgelemiş; bu olayları ekipmanın aşırı ısınmasına ve klima yükündeki artışa bağlamış; dispeçer servislerinin yükü gerçek zamanlı izlediğini, amacın aşırı ısınma, teknolojik arıza ve büyük ölçekli kazaların önlenmesi olduğunu belirtmiştir.
Bu neden hava durumu haberi değil, yapısal bir kaymadır
Özbekistan sisteminin mevsimsel mimarisi değişmiştir ve Temmuz merdiveni tek bir eşiği değil, iki ayrı eşiği geçmiştir. 13 ve 14 Temmuz basamakları günlük tüketimi önce 2025 yaz azamisi olan 272,6 milyon kWh'nin üzerine taşımıştır. Mutlak eşik ise 14 Temmuz'da geçilmiş; tüketim 284 milyon kWh ile 24 Ocak 2026'da kaydedilen 283 milyon kWh'lik önceki tüm zamanların günlük rekorunu aşmış, üretim 287,3 milyon kWh ile 277,6 milyon kWh'lik kış üretim zirvesinin yüzde 3,49 üzerine çıkmıştır. Bakanlığın altı ardışık rekor sayımı bu ayrımla birlikte okunmalıdır: ilk basamak bir yaz rekoru, 14 Temmuz'dan itibaren gelen her basamak ise tüm zamanların rekorudur. Mevsimsel eşiğin kendisi bir yıl önce geçilmişti. 18 Temmuz 2025'te günlük tüketim 272,6 milyon kWh ile kış değeri olan 271,8 milyon kWh'yi aşmış; 21 Temmuz 2025 saat 17.00'de kaydedilen 13,3 GW'lık tepe yük, 12,5 GW'lık kış azamisini geride bırakmıştır. Söz konusu kış azamisi de 2024 yazının 11,8 GW'lık zirvesinin belirgin biçimde üzerindeydi. Dolayısıyla 2026 sezonu bir ilk değil, ikinci ve çok daha geniş farklı bir tekrardır; yapısal örüntüyü istisnadan ayıran da budur. En olgun emsal Türkiye'dir: sistem tepe talebi 2008'e kadar kış aylarında görülmüş, o tarihten sonra yaz aylarına kaymıştır. Ember analizine göre yaz ve kış zirveleri arasındaki fark 2008'de 0,8 GW iken 2025'te 9,1 GW'a, yaklaşık on iki katına çıkmış; aynı dönemde yaz zirvesi kış zirvesinden 1,3 kat hızlı büyümüştür. Türkiye'de saatlik elektrik talebi 28 Temmuz 2025'te 59 GWh'yi aşarak rekor kırmış, bu talebin yüzde 18'i soğutmadan kaynaklanmıştır. Soğutma tüketimi 2024'te 10 TWh düzeyindeydi ve 2035'e kadar üç katına çıkarak 35 TWh'ye ulaşabilir. Türkiye örneği, mevsimsel geçiş bir kez yaşandıktan sonra izlenen yönü göstermektedir: fark sabitlenmemekte, açılmaktadır.
Baskı bölgesel olarak eşzamanlıydı
Aynı hafta, birbirine bağlı komşu sistemlerde de ölçülebilir baskı üretmiştir. Kırgızistan'da 17 Temmuz saat 14.00 civarında başlayan kapsamlı kesinti, Bişkek'in büyük bölümünü ve Çüy bölgesinin neredeyse tamamını etkilemiş; Narın, Talas ve Oş bölgelerinde de etkilenme bildirilmiştir. Enerji Bakanlığı ve NESK olayı, 220 kV Kara-Balta-Glavnaya ve Glavnaya-Şu hatlarının acil durum nedeniyle devre dışı kalmasına ve bunun aşırı yüklenmeyi önlemeye yönelik otomatik yük atma sistemini tetiklemesine bağlamıştır. Kesinti içme suyu dağıtımını da geçici olarak durdurmuştur. Kırgızistan'da günlük tüketim 19 Temmuz'da yaklaşık 50,1 milyon kWh'ye ulaşmış, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 18 artmıştır; sıcak dalgası boyunca Bişkek ve Çüy'de iki saate kadar süren geçici kesintiler uygulanmış, bu süre Özbekistan'daki uygulamayla örtüşmüştür. Yapısal arka plan belirleyicidir: Kırgızistan 2025'te 19,3 milyar kWh tüketmiş, yerli üretimi 15,4 milyar kWh'de kalmış, 3,9 milyar kWh Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Rusya'dan ithal edilmiştir. Kazakistan'da Almatı 17-20 Temmuz arasında rekor talep kaydetmiş, 18 Temmuz'da sıcaklık 40 dereceye çıkmıştır; 14 Temmuz'da ülke tüketimi 338,66 milyon kWh ile 314,27 milyon kWh'lik üretimin üzerine çıkmış, açık ithalatla kapatılmıştır. Tacikistan'da Şahrituz'da 46 derece ölçülmüş, Bohtar ve Kulob için 48 derece öngörülmüş, Duşanbe'de 17-18 Temmuz'da yaklaşık 43 derece görülmüştür. Sıcağın etkisi şebekeyle sınırlı kalmamıştır: Jambıl, Pavlodar ve Türkistan bölgelerinde altı karayolu kesimi zarar görmüş, Almatı'da Temmuz'un ilk iki haftasında 33.600'den fazla ambulans çağrısı yapılmıştır.
Yeterlilik yıllık değil saatlik bir sorudur
Eşzamanlılık tesadüf değildir. 1960'ta kurulan Orta Asya Birleşik Enerji Sistemi; Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan ve Kazakistan'ın güney bölgelerini — Türkmenistan sistemden 2003'te ayrılmıştır —, hidroelektrik açısından zengin Kırgızistan ile Tacikistan'ın yazın fazlayı verdiği, hidrokarbon açısından zengin Kazakistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın kışın sistemi beslediği bir tasarım üzerinden bağlar. Bu bağlaşıklık hâlâ canlıdır ve derinleşmektedir: Tacikistan 2026 boyunca kademeli olarak yeniden bağlanmakta, Asya Kalkınma Bankası Pan-Asya Şebeke Girişimi'ni yürütmekte, CASA-1000'in ise 2027'den itibaren 1.300 MW'lık yaz hidroelektrik ihracatını taşıması beklenmektedir. Entegrasyon verimliliği artırırken bir arızanın erişim alanını da genişletmektedir; 25 Ocak 2022'de Taşkent, Almatı, Bişkek, güney Kazakistan, kuzey Kırgızistan ve Özbekistan'ın tamamını etkileyen bölge çapındaki kesinti bunu göstermiştir. Söz konusu olay, Kazakistan'ın Kuzey-Güney iletim hattının sistemdeki acil dengesizlikler sırasında devre dışı kalmasının ardından gelişmiş; Kazak, Özbek ve Kırgız sistem işletmecilerinden oluşan ve koordinasyon dispeçer merkezi Energiya bünyesinde toplanan devletlerarası komisyon, Mart 2022'de uzlaşılmış sonucunu yayımlayarak çöküşün başlangıcını Özbekistan enerji sistemindeki kesintilere bağlamıştır. 14,2 GW'lık tepe yüke karşılık Özbekistan'ın 2025 sonu itibarıyla 25,8 GW'lık kurulu gücü, bir yıl önceki 21,9 GW'tan yükselmiş ve 8 GW'ı yenilenebilir kaynaklı olmak üzere, bol görünmektedir. Bu bir etiket değeridir, saatlik yeterlilik ifadesi değildir. Güneş üretimi tam da akşam zirvesinin oluştuğu saatlerde düşmekte, hidroelektrik ve termik santral erişilebilirliği aşırı sıcakta ayrıca kısıtlanmaktadır; dolayısıyla efektif marj kurulu güç toplamının işaret ettiğinden belirgin biçimde dardır. Kapasite programı da bu okumayı yansıtmaktadır: 2026 sonuna kadar devreye alınması planlanan 6,7 GW'ın 2,8 GW'ı güneş, 2,5 GW'ı termik, 884 MW'ı depolama, 470 MW'ı rüzgâr ve 68 MW'ı hidroelektriktir. Özbekistan 2025'te net elektrik ihracatçısı olmuş, üretimin 86,7 TWh'den 2026'da yaklaşık 90 TWh'ye, yüzde 3,8 artışla çıkması beklenmektedir; ancak yıllık denge ile zirve saat yeterliliği farklı sorulardır ve bu ay sınanan ikincisidir. Aynı ayrım en büyük sistemlerde de görülmektedir. Çin'de şebeke yükü 10 Temmuz 2026'da 1.518 GW ile tarihi zirveye ulaşmış; Çin Elektrik Konseyi aşırı sıcaklarda zirvenin 1.600 GW'ı aşabileceği uyarısını yapmıştır. Hindistan 21 Mayıs 2026'da 270,8 GW ile tüm zamanların en yüksek talebini karşılamış, zirve talebin yüzde 34'ü hidroelektrik dahil yenilenebilir kaynaklardan sağlanmıştır; yıllık azaminin yaz ortası yerine Mayıs'ta gerçekleşmesi, sıcak dalgalarının zirveyi takvimde öne çektiğini göstermektedir. Orta Asya sistemleri için planlamanın belirleyici değişkenleri bu nedenle tek başına kurulu güç değil, akşam rampa kabiliyeti, depolama ve talep tarafı esnekliğidir.