Moskova'nın Bütçe Kısıntısı Orta Asya'nın Reaktörlerine Uzanıyor
Rosatom Yatırım Programını Yarıya İndirirken Orta Asya Reaktörlerini Kimin İnşa Edeceğini Yeniden Değerlendiriyor
Rus devlet nükleer kuruluşu Rosatom, 2026'da yatırım programını yarıya yakın kısmakta ve işletme maliyetlerini düşürmeyi hedeflemektedir; Eurasianet ve Oilprice bu kararı Ukrayna savaşına ve Batı yaptırımlarına bağlamaktadır. Kuruluş, hem Özbekistan'ın hem Kazakistan'ın ilk nükleer santrallerinin sözleşmeli inşaatçısıdır ve her iki proje de maliyetinin büyük bölümü için Rus devlet kredilerine dayanmaktadır. Kısıntı, Özbekistan'ın 2,1 gigavatlık Cizzah santralinde ilk betonun dökülmesinden yalnızca yedi hafta sonra, 20 Temmuz'da bildirilmiştir; yaklaşık 9,5 milyar dolarlık projenin yüzde 85 ila 90'ı Rus kredileriyle finanse edilmektedir. Kazakistan'da örüntü daha ileri bir aşamadadır: Nisan'da mutabık kalınan 15 milyar dolarlık Balkaş finansmanı aylar sonra hâlâ imzalanmamış, Astana ise ikinci ve üçüncü santrali Çin'in ulusal nükleer kuruluşuna vermiştir. Her iki başkent de küçük modüler reaktörler için Amerika Birleşik Devletleri ile görüşmektedir. Reaktörler yine de inşa edilecektir; açık soru, arkalarında hangi bilançonun duracağıdır.
Rus devlet nükleer kuruluşu Rosatom, bu yıl yatırım programını yarıya yakın kısmakta ve on sekiz ay içinde işletme maliyetlerini yaklaşık yüzde 10 azaltmayı hedeflemektedir. Genel müdür Aleksey Lihaçev, kuruluşun bir dizi projeyi 2030'a kadar uygulanan bir verimlilik ölçütüne göre ya terk ettiğini ya da takvimini ötelediğini belirtmiştir. Eurasianet ve Oilprice tarafından 20 Temmuz 2026'da bildirilen ve kuruluşun finansman kapasitesi üzerindeki Ukrayna savaşı ile Batı yaptırımlarının bir sonucu olarak çerçevelenen karar, Rusya'nın çok ötesinde önem taşımaktadır; çünkü Rosatom, hem Özbekistan'ın hem Kazakistan'ın ilk nükleer santrallerinin sözleşmeli inşaatçısıdır ve her iki proje de maliyetinin büyük bölümü için Rus devlet kredilerine bağlıdır.
Kısıntı, Özbekistan'da ilk betondan haftalar sonra geldi
Zamanlama yakındır. Yatırım kararının bildirilmesinden yedi haftadan kısa süre önce, 5 Haziran 2026'da, Özbekistan'ın Cizzah vilayetinin Forish ilçesinde ülkenin ilk nükleer santralinin ilk betonu dökülmüş; törene Devlet Başkanları Vladimir Putin ve Şevket Mirziyoyev, Sen Petersburg Uluslararası Ekonomi Forumu'ndan çevrim içi katılmıştır. Santral tasarımı bakımından sıra dışıdır: her biri yaklaşık bir gigavatlık iki VVER-1000 Üçüncü Nesil-artı reaktörü, Tuzkan Gölü yakınındaki 525 hektarlık tek bir sahayı, her biri 55 megavatlık iki RITM-200N küçük modüler reaktörüyle paylaşacak ve toplam kapasite yaklaşık 2,1 gigavat olacaktır. Büyük ve küçük nükleer üniteler ilk kez tek bir sahada birlikte inşa edilecek olup, bu, Sovyet sonrası Orta Asya'daki ilk nükleer santraldir. Yetkililer santralin yılda yaklaşık 17,2 teravat-saat üreteceğini, bunun ulusal elektrik talebinin yüzde 15'ine yakın olduğunu öngörmekte; küçük modüler üniteler 2029, iki büyük reaktör ise 2033 ve 2035 için hedeflenmektedir. Maruziyet fiziksel değil finansaldır. Proje yaklaşık 9,5 milyar dolara mal edilmekte ve bunun yüzde 85 ila 90'ı Rus devlet kredileriyle finanse edilecektir; bu da inşaatın takvimini doğrudan Rosatom'un bilançosunun sağlığıyla temas hâline getirmektedir. Cizzah'a özgü herhangi bir gecikme açıklanmamış, inşaat gözle görülür biçimde başlamıştır; yatırım kısıntısının değiştirdiği şey, takvime duyulan güvendir.
Kazakistan aynı baskıyı bir adım önce gösteriyor
Kazakistan, finansal baskının beton dökülmeden önce nasıl göründüğünü ortaya koymaktadır. Nisan 2026'da Astana ve Moskova, Rusya'nın Balkaş Gölü'ndeki ülkenin ilk nükleer santralinin yaklaşık 15 milyar dolarlık maliyetinin yaklaşık yüzde 85'ini karşılamasında mutabık kalmış; ancak aylar sonra finansman anlaşması hâlâ imzalanmamış, Rosatom'un güçlükleri bir Rus yüklenicinin Kazak termik santrallerindeki işini şimdiden kaybetmesine yol açmıştır. Lihaçev'in yatırım kısıntısı, Balkaş santralinin gelecek on yılın ortasındaki geçici tamamlanma tarihine yetişip yetişemeyeceğine dair kuşkuları derinleştirmektedir. Astana beklememiştir. Haziran 2026'da Kazakistan, ikinci bir nükleer santral için sözleşmeyi Çin Ulusal Nükleer Kuruluşu'na vermiş ve aynı kuruluşun üçüncü bir santrale de öncülük edeceğini belirtmiştir; bu karar, ilk santral henüz inşa edilmemişken ülkenin nükleer programının anlamlı bir bölümünü Rus yörüngesinin dışına taşımaktadır.
Orta Asya'nın reaktörlerini kimin inşa edeceği yarışı
Rosatom'un ihracat modeli, mühendislik kadar finansmana da dayanmıştır. Maliyetin büyük bölümünü karşılayan ve onlarca yılda geri ödenen devlet kredileri, Rus reaktörlerini kendi başına finanse edemeyecek hükûmetler için erişilebilir kılmış ve bu hükûmetleri santralin altmış yıllık ömrü boyunca Moskova'ya bağlamıştır. Yatırım programının yarıya inmesi, bu modeli temelinden sınamaktadır; çünkü krediler en az reaktörler kadar ürünün kendisidir. Her iki Orta Asya hükûmeti de artık seçeneklerini genişletmekte; küçük modüler reaktörler için Amerika Birleşik Devletleri ile görüşmekte ve Kazakistan örneğinde Çin ile doğrudan sözleşme yapmaktadır. Bunların hiçbiri Özbek santralini iptal etmemekte ve Rus finansmanlı nükleer, her iki ülkede de masadaki en ileri seçenek olmaya devam etmektedir. Değişen şey, ona duyulan kesinliktir. Her yaz elektrik rekorları kıran ve bunları karşılamak için kesintisiz düşük karbonlu kapasiteye bel bağlayan bir bölge için soru, artık yalnızca hangi reaktörün inşa edileceği değil, beton bittiğinde arkasında hangi bilançonun hâlâ duracağıdır. 2026'nın geri kalanında izlenecek değişkenler, Balkaş finansmanının imzalanıp imzalanmayacağı, herhangi bir Cizzah aşamasının kayıp kaymayacağı ve Taşkent ile Astana'nın Pekin ve Washington ile görüşmelerini ne kadar ileri taşıyacağıdır.