Orta Asya Bölgesel Elektrik Şebekesini Yeniden Kuruyor — Bu Kez Piyasa Olarak
Orta Asya Ortak Elektrik Piyasasına Dönüyor: Kaybettiği Şebekeyi Yeniden Bağlamak İçin 1 Milyar Dolarlık Program
Türkmenistan (2003) ve Özbekistan (2009) ayrıldıktan sonra dağılan Sovyet dönemi birleşik halka yeniden kuruluyor — tek bir kontrol odasından yönetilen bir kumanda sistemi olarak değil, alım-satımı yapılan bölgesel bir piyasa olarak. Dünya Bankası'nın REMIT programı, sınır ötesi transfer kapasitesini üç katından fazla artışla 16 GW'a çıkarmak ve elektrik ticaretini yılda en az 15.000 GWh'e taşımak için 1,018 milyar dolar taahhüt ediyor.
Sovyetler Birliği dağıldığında Orta Asya, dünyanın en bütünleşik elektrik şebekelerinden birini devraldı: Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan'ı birbirine bağlayan, Taşkent'teki tek bir dağıtım merkezinden dengelenen 500 kilovoltluk tek bir halka. Bölge bu halkayı yirmi yıl içinde parçaladı. Şimdi onu yeniden kuruyor — ama farklı bir mantıkla. Hedef artık tek bir kontrol odasından yönetilen bir kumanda sistemi değil; komşu ülkelerin sınır ötesinde elektrik alıp sattığı bir piyasa.
Aracı, Dünya Bankası'nın 22 Ocak 2026'da onayladığı, kısaca REMIT olarak bilinen Bölgesel Elektrik Piyasası Bağlantısı ve Ticareti programı. Üç fazlı, on yıllık ve 1,018 milyar dolarlık bu program, Orta Asya'nın ilk gerçek bölgesel elektrik piyasasını kurmayı amaçlıyor; bölgenin 2030'ların ortasına kadar ihtiyaç duyacağı tahmini 5,5 milyar dolarlık sınır-ötesi yatırımın ilk dilimi.
Tek Halkadan Beş Şebekeye
Orta Asya Enerji Sistemi bir Sovyet tasarımıydı. Taşkent'teki Koordinasyon Dağıtım Merkezi 'Energia', tüm bölgedeki akışları dengeliyor; dağ hidroelektriği ile ovadaki termik santrallerin birbirinin açığını kapatmasına imkân veriyordu. Bağımsızlıktan sonra merkezî dağıtıcı yetkisini yitirdi ve her devlet şebekesini ulusal sınırların içine çekti. Türkmenistan 2003'te, Özbekistan 2009'da birleşik sistemden ayrıldı. Halka Özbek toprağından geçtiği için, Özbekistan çekildiğinde Tacikistan sistemden tümüyle koptu.
Parçalanmanın bedeli Ocak 2022'de görünür oldu: tek bir arıza, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan'da on milyonlarca insanı elektriksiz bırakan bölge çapında bir kesintiye dönüştü. Ayakta kalan sınır-ötesi hatların çoğu 1970'ler ve 1980'lerden kalmaydı ve hiç yenilenmemişti. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev'in girişimiyle 2018'de başlayan yeniden bütünleşme yeni bir aciliyet kazandı.
REMIT Neyi Finanse Ediyor
Programın ilk fazı 143,2 milyon dolar taahhüt ediyor — Uluslararası Kalkınma Birliği'nden 140 milyon dolar imtiyazlı finansman ve 3,2 milyon dolar CAWEP hibesi — ve bunu Kırgızistan, Tacikistan, Özbekistan ile piyasayı işletecek bölgesel dağıtım merkezi CDC Energia'ya yönlendiriyor. Fiziki şebeke yatırımlarını ulusal iletim şirketleri üstlenecek; piyasa kurallarını ve kurumlarını CDC Energia inşa edecek. Yalnızca ilk fazın yaklaşık 900 MW temiz enerjiyi devreye almaya ve yaklaşık 700 milyon dolarlık özel yatırımı harekete geçirmeye dönük olduğu öngörülüyor.
Hedefler
Program önümüzdeki on yılda sınır-ötesi transfer kapasitesini üç katından fazla artışla 16 GW'a çıkarmayı, yıllık elektrik ticaretini en az 15.000 GWh'a yükseltmeyi ve 9 GW'a kadar yeni temiz enerji kapasitesini devreye almayı amaçlıyor. Sınır-ötesi ticaret bugün bölge elektrik talebinin yalnızca yüzde 3 kadarını karşılıyor ve mevcut bağlantılar kapasitelerinin yarısından azıyla çalışıyor. Dünya Bankası, 2050'ye kadar 15 milyar dolara varan ekonomik fayda; daha az kesinti, yaklaşık yüzde 10 daha düşük elektrik fiyatı ve yaklaşık yüzde 25 daha düşük emisyon öngörüyor.
Doğası Gereği Tamamlayıcı
Ekonomik gerekçe coğrafyaya dayanıyor. Kırgızistan ve Tacikistan büyük hidroelektrik potansiyeline sahip; Kazakistan bölgenin en güçlü rüzgâr kaynaklarına; Özbekistan büyük ölçekli solar kuruyor; Türkmenistan'da gaz var. Bu kaynaklar farklı mevsimlerde tepe yaptığı için, ortak bir piyasa hidro açısından zengin komşuların yaz fazlasını satıp kışın termik veya solar üretim almasına imkân tanıyor. Aynı mantık, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'ın Eylül 2025'te imzaladığı üçlü su-enerji anlaşmasının da temelinde yatıyor: Kırgızistan, Toktogul barajından aşağı havza komşularına su bırakıyor, karşılığında elektrik alıyor. Önümüzdeki fazı iki büyük proje destekliyor: Naryn nehri üzerinde Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'ın ortak geliştirdiği yaklaşık 2.000 MW'lık Kambarata-1 hidroelektrik santrali ve üretimi için bir ihracat koridoruna ihtiyaç duyan Tacikistan'ın Rogun santrali.
Neden Önemli
UzEnergyNews açısından dikkat çekici ayrıntı, piyasanın merkezinin nerede olduğu. Onu işletecek kurum olan CDC Energia, Taşkent'te — bir zamanlar Sovyet halkasını dengeleyen aynı kontrol odasında. Özbekistan'ın programdaki rolü solar üretim ve bölgesel bağlantılar; bu da onu hem fiziki şebekenin hem de doğmakta olan piyasanın merkezine yerleştiriyor. Bölgesel talep 2050'ye kadar neredeyse üç katına çıkabilir — hiçbir ülkenin tek başına karşılayamayacağı bir düzeye. Bölgenin bir zamanlar dağıttığı şeyi yeniden kurmasının yapısal nedeni budur.
Plan henüz tamamlanmadı. Parçalanmayı 2003'teki ayrılışıyla başlatan Türkmenistan'ın katılması bekleniyor ama henüz resmen katılmadı; Kazakistan ise kendi şartlarıyla yer alıyor. Taahhüt edilen 1,018 milyar dolar, bölgenin ihtiyaç duyacağı yaklaşık 5,5 milyar dolara karşı yalnızca ilk taksit. Üstelik işleyen bir piyasa; uyumlaştırılmış kurallar, tarifeler ve uyuşmazlık çözüm mekanizmaları da gerektiriyor — bunları kurmak iletim hatları çekmekten daha uzun sürüyor. Altyapı işin kolay yarısı; asıl sınav kurumun kendisi.